Jürgen Habermas, Obywatelstwo a tożsamość narodowa: rozważania nad przyszłością Europy

Home / Jürgen Habermas, Obywatelstwo a tożsamość narodowa: rozważania nad przyszłością Europy

Jürgen Habermas (ur.1929) uważany jest za jednego z najbardziej wpływowych żyjących europejskich filozofów. Niemiecki myśliciel często zabiera głos w publicznych dyskusjach dotyczących ewolucji i przyszłości Unii Europejskiej. Jego wypowiedzi są zawsze szeroko komentowane i pozostają stanowią jedną z najważniejszych części współczesnego europejskiego dyskursu polityczno-prawnego. W 1992 roku, gdy podpisany został przełomowy dla integracji europejskiej Traktat z Maastricht przekształcający Wspólnotę Europejską w Unię Europejską, Habermas wydał esej Obywatelstwo a tożsamość narodowa. Rozważania nad przyszłością Europy[1]. Warto rozważyć, jak refleksje i przewidywania wybitnego intelektualisty, które zostały zawarte w tej pracy przeszło dwadzieścia lat temu, odnoszą się do rzeczywistości Unii obecnie pogrążonej w kryzysie.

Juergen Habermas

Już w 1992 roku Habermas dostrzegał problem nierówności między stopniem integracji, jaki gospodarka i zarządzanie osiągają na poziomie ponadnarodowym, a stopniem integracji politycznej, która dokonuje się jedynie na poziomie narodowym i państwowym. Ponadto, zauważał także napięcie pomiędzy technokratycznym charakterem Wspólnoty a demokratycznym charakterem unijnego obywatelstwa. Zastanawiając się nad możliwością powiedzenia się projektu Europejskiej Unii Politycznej, filozof porównał europejską sytuację z sytuacją Stanów Zjednoczonych. Zachodzi tu jednak istotna różnica: USA, chociaż jest państwem wielokulturowym, posiada jedną kulturę polityczną i tylko jeden język, podczas gdy Unia zawsze pozostanie wielojęzycznym państwem wielonarodowym. Kolejną możliwą przeszkodą na drodze transformacji od państw narodowych do obywateli są ograniczone do poziomu państw narodowych. Co więcej, Europie brakuje jednej europejskiej opinii publicznej. Habermas wprowadza tu jedną ze swoich najbardziej znanych koncepcji – koncepcję polityki deliberującej, szerzej rozwiniętą w innych dziełach autora. Przejawiałaby się ona w obywatelskiej suwerenności ludu, wyrażającej się w dyskursywnym kształtowaniu się przekonań i woli na publicznej arenie. W ten sposób sfera publiczna weszłaby w interakcję z normatywnymi oczekiwaniami związanymi z obywatelstwem europejskim.o zjednoczonej Europy może być to, że przedstawiwszy wątpliwości i zastrzeżenia, na końcu rozdziału Habermas zarysował swoje optymistyczne prognozy wobec rozwoju integracji europejskiej. Uważa że w związku z rozwojem europejskiego rynku wewnętrznego rozwijać się będą także mobilność i kontakty międzynarodowe. Przewiduje także, że wielokulturowy charakter Unii będzie wywoływał napięcia, które jednak zaowocują polityczną mobilizacją i powstaniem nowych ruchów społecznych, a co za tym idzie, upublicznieniem dyskusji, co będzie zjawiskiem pozytywnym. W wyniku nowych problemów zacieśniać się będzie współpraca na skalę europejską. W obrębie różnych kultur narodowych ma szansę powstać wspólna kultura polityczna. Jej wyrazem będzie europejski patriotyzm konstytucyjny, który musi połączyć odrębne pod względem narodowym i historycznym tradycje w uniwersalnych zasadach prawnych.zarówno procesy demokratyczne, jak i sfera publiczna efektywnie funkcjonowały dotychczas tylko na poziomie narodowym. Ta konstatacja pociąga za sobą kolejną wątpliwość wyrażoną przez Habermasa: czy obywatelstwo europejskie jest w ogóle możliwe? Europejskie obywatelstwo rozumie on tu jako zobowiązania wobec europejskiego dobra wspólnego. Podczas gdy zarządzanie na poziomie ponadnarodowym odbywa się przede wszystkim w zakresie rynku wewnętrznego za pomocą środków prawno-administracyjnych, rzeczywiste prawa polityczne

Nie trzeba poddawać przedstawionych przeze mnie w skrócie refleksji Habermasa głębszej analizie, aby zauważyć, że pomimo upływu dwudziestu lat i postępów w zacieśnianiu się integracji europejskiej, wątpliwości wyrażone przez myśliciela co do możliwości powstania prawdziwego europejskiego demos są nadal aktualne, co pokazują między innymi liczne dyskusje nad deficytem demokracji w UE i jej technokratycznym charakterem. Jednocześnie pomysł europejskiego patriotyzmu konstytucyjnego, szeroko analizowany i rozwijany przez licznych badaczy, wciąż wydaje się nie być niczym więcej niż teoretycznym konstruktem. Sam Jurgen Habermas nie podziela już swojego optymizmu z początku lat 90. W listopadzie 2011 roku pisał, że trzeba ratować honor demokracji, a zejście z podejmowaniem decyzji do poziomu obywatela to nie tylko kwestia demokracji, ale i godności[2]. Jednocześnie jednak filozof wciąż wierzy w przyszłość europejskiego projektu, jeżeli tylko uda się rozwinąć sferę publiczną mającą realny wpływ na decyzje podejmowane przez rządzących Unią. Jak trafne będą jego przewidywania tym razem, dowiemy się za kolejne dwadzieścia lat.

Aleksandra Polak


[1]                      Jürgen Habermas, Obywatelstwo a tożsamość narodowa: rozważania nad przyszłością Europy, przekł. Barbara Markiewicz, Warszawa 1993, Wydawnictwo IFiS PAN.

[2]                      http://www.presseurop.eu/pl/content/news-brief/1152591-habermas-wywoluje-kolejna-fale-debat

Leave a Comment